Sağlık Hesaplama
41 ücretsiz hesaplama aracı, WHO ve TEMD kılavuzlarına uygun
Sağlık hesaplama, vücudun rakamlarla okunduğu kısa bir kontroldür. Vücut kitle indeksi (BMI), günlük kalori ihtiyacı, gebelik haftası ve bel/kalça oranı gibi ölçümler tek başına tanı koymaz; ama riskli aralıklara doğru kayıp kaymadığını erken görmenin en pratik yoludur. BMI hesaplama aracı boy ve kiloyu Dünya Sağlık Örgütü (WHO) sınıflandırmasına çevirir, gebelik hesaplama son adet tarihinden Naegele kuralıyla gestasyonel haftayı ve tahmini doğum tarihini verir. Bütün hesaplamalar tarayıcında yerel olarak çalışır; girdiğin boy, kilo, gebelik tarihi ya da yaş bilgisi Enhesapla sunucusuna gönderilmez. Sağlık verisi KVKK Madde 6 kapsamında özel nitelikli kişisel veridir, bu yüzden lokal hesaplama yalnızca bir tasarım tercihi değil, KVKK'ya uygun çalışma biçimidir.
Sağlık araçları
Vücut kompozisyonu ve kilo
WHO sınıflandırması ile BMI, ideal kilo aralığı, bel/kalça oranı ve vücut yağ yüzdesi.
- BMI / Vücut Kitle Endeksi Boy ve kiloya göre BMI değeri ve sağlık aralığı yorumuYakında
- İdeal Kilo Hesaplama Boy, yaş ve cinsiyete göre Devine ve Robinson formülüyle ideal kiloYakında
- Vücut Yağ Oranı Hesaplama Boyun, bel ve kalça ölçüleriyle Deniz Kuvvetleri yöntemi yağ yüzdesiYakında
- Bel/Kalça Oranı Hesaplama Bel ve kalça çevresinin oranıyla kardiyovasküler risk göstergesiYakında
- Yağsız Vücut Kütlesi (LBM) Hesaplama Toplam ağırlıktan yağ kütlesi düşülerek bulunan kas-kemik kütlesiYakında
Kalori ve beslenme
Mifflin-St Jeor BMR formülü, TDEE, makro besin dağılımı ve günlük su ihtiyacı.
- Günlük Kalori İhtiyacı Mifflin-St Jeor formülüyle BMR + aktivite faktörü kaloriYakında
- Makro Besin Dağılımı Hesaplama Günlük kaloriyi protein, karbonhidrat ve yağ olarak dağıtmaYakında
- Günlük Su İhtiyacı Hesaplama Kilo, hava sıcaklığı ve aktiviteye göre günlük su tüketim hedefiYakında
- Protein İhtiyacı Hesaplama Vücut ağırlığı ve aktiviteye göre günlük gram protein hedefiYakında
Gebelik ve anne sağlığı
Naegele kuralı ile gebelik haftası, tahmini doğum tarihi, ovulasyon ve adet döngüsü takibi.
- Gebelik Hesaplama Son adet tarihinden hafta, trimester ve tahmini doğum günüYakında
Kalp-damar ve metabolik risk
Nabız zonları, maksimum kalp atışı, kan basıncı sınıflandırma ve diyabet risk göstergeleri.
- Diyabet Risk Skoru Yaş, BMI, bel çevresi ve aile öyküsüyle FINDRISC tip 2 risk skoruYakında
Çocuk ve bebek gelişimi
WHO çocuk büyüme eğrileri, bebek tartı takibi, persentil hesabı ve aşı takvimi.
- Aşı Takvimi Hesaplama Bebek doğum tarihine göre aşı takvimi günleri ve hatırlatmaYakında
Genel sağlık göstergeleri
Uyku ihtiyacı, alkol promil tahmini, sigara bırakma tasarrufu, biyolojik yaş ve adım-mesafe takibi.
- Alkol Promil Hesaplama Tüketilen alkol miktarı, kilo ve cinsiyetle kandaki promil seviyesiYakında
Diğer araçlar
- Bel/Boy Oranı Hesaplama Bel çevresinin boya oranı ve metabolik risk eşiğiYakında
- Bazal Metabolizma Hızı Hesaplama Dinlenme halinde günlük tükettiğin kalori (BMR) Mifflin-St JeorYakında
- Karbonhidrat İhtiyacı Hesaplama Antrenman yoğunluğuna göre günlük karbonhidrat gramaj hedefiYakında
- Yağ İhtiyacı Hesaplama Toplam kalorinin sağlıklı yağ oranı ve doymuş yağ üst sınırıYakında
- Kalori Açığı / Fazlası Hesaplama Kilo verme veya alma hedefine göre günlük kalori farkıYakında
- Kilo Verme Süresi Hesaplama Hedef kiloya ulaşmak için günlük açıkla geçecek hafta sayısıYakında
- Kreatin Dozu Hesaplama Vücut ağırlığına göre yükleme ve idame dönemi kreatin dozuYakında
- Protein Tozu Dozu Hesaplama Günlük protein açığını whey veya bitkisel proteinle kapatmaYakında
- Kafein Sınırı Hesaplama Vücut ağırlığına göre günlük güvenli kafein üst sınırıYakında
- 1RM (Bir Tekrar Maksimum) Hesaplama Mevcut ağırlık ve tekrar sayısıyla bir tekrar maksimum tahminiYakında
- VO2 Max Hesaplama Cooper testi ve istirahat nabzıyla maksimal aerobik kapasiteYakında
- Kalp Atış Hızı Bölgeleri Hesaplama Maksimum nabza göre yağ yakım, dayanıklılık ve VO2 antrenman bölgeleriYakında
- Koşu Tempo (Pace) Hesaplama Mesafe ve hedef süreye göre kilometre başına düşen koşu temposuYakında
- Sigara Maliyeti Hesaplama (Yıllık) Günlük paket sayısıyla aylık, yıllık ve 10 yıllık sigara maliyetiYakında
- Sigarayı Bıraktığında Kazandığın Hesaplama Sigarayı bırakma süresine göre para tasarrufu ve sağlık kazanımıYakında
- Kolesterol (Friedewald) Hesaplama Total, HDL ve trigliserid değerlerinden LDL kolesterol hesabıYakında
- GFR (Böbrek Fonksiyonu) Hesaplama Kreatinin değeriyle CKD-EPI formülüne göre glomerüler filtrasyonYakında
- Maksimum Kalp Atış Hızı Hesaplama Yaşa göre Tanaka ve Karvonen formülüyle maksimum nabız tahminiYakında
- Yaşam Süresi Tahmini Yaş, cinsiyet ve yaşam tarzı alışkanlıklarıyla beklenen yaşam süresiYakında
- İlaç Doz Hesaplama (Kilo Bazlı) Çocuk ve yetişkinde kg başına dozaja göre toplam ilaç miktarıYakında
- Uyku Döngüsü Hesaplama (90 dk) Yatış veya kalkış saatine göre 90 dakikalık uyku döngüleriYakında
- Adet Günü Hesaplama Son adet tarihi ve döngü uzunluğuna göre sonraki adet günleriYakında
- Yumurtlama Dönemi Hesaplama Adet döngüsüne göre yumurtlama günü ve doğurganlık penceresiYakında
- Doğum Tarihi Tahmini (LMP / USG) Son adet veya ultrason ölçümüyle tahmini doğum tarihi (Naegele)Yakında
- Bebek Boyu ve Kilo Persentili Aylık bebeğin boy ve kilosunun WHO büyüme eğrisindeki dilimiYakında
- Çocuk Boy Tahmini Anne ve baba boyuyla midparental yöntemiyle yetişkin boyu tahminiYakında
- Çocuk BMI Persentili Çocuk yaşı, boy ve kilosuyla CDC büyüme eğrisindeki BMI dilimiYakında
- Menstrüel Takvim Hesaplama Yıllık adet günleri ve doğurganlık dönemleri için takvimYakında
BMI ve sağlık hesaplama sonuçları nasıl okunmalı?
Vücut kitle indeksi (BMI) WHO tarafından 1995'te yetişkinler için resmi sınıflandırma olarak yayımlandı: kilo (kg) bölü boyun karesi (m²). 18,5 ile 24,9 arası normal kilo, 25-29,9 fazla kilolu, 30 ve üzeri obezite olarak tanımlanır. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı HSGM Obezite ve Diyabet Klinik Rehberi ile TEMD Obezite Tanı ve Tedavi Kılavuzu 2024 aynı eşikleri kullanır. Eşikler yıllardır değişmedi; bilim yeni veri biriktirdikçe formülün uygulama kapsamı genişletildi ama ana aralıklar sabit kaldı. Hesaplama tek bir satırdır ama altındaki uzun klinik gözlem birikiminden gelir: 1972'de Ancel Keys'in 'Quetelet indeksi'ni BMI olarak yeniden adlandırmasıyla başlayan süreç, bugün dünya çapında milyarlarca insanın temel sağlık taramasında yer alır.
BMI'nin sınırı kas-yağ ayrımı yapamamasıdır. Yoğun antrenman gören bir sporcunun BMI'si 28 çıkabilir ama vücut yağ oranı %10'un altındadır; sedanter bir ofis çalışanı 24,5 BMI ile normal görünür ama vücut yağı %30'a yakın olabilir. Bu yüzden BMI tek başına okunmaz: bel çevresi, bel/kalça oranı (WHR) ve mümkünse vücut yağ yüzdesi yan yana değerlendirilir. WHO'ya göre erkekte bel çevresi 102 cm, kadında 88 cm üstü kardiyovasküler risk eşiğidir. Bel/boy oranının (WHtR) 0,5 altında kalması da uluslararası araştırmalarda BMI'den daha iyi metabolik gösterge sayılır. Bel/kalça oranı hesaplama aracı bu tamamlayıcı ölçümü hızlıca verir.
Asya popülasyonları için WHO Western Pacific bölge ofisi 2004'te daha düşük eşikler önerdi: fazla kilolu 23, obezite 25'ten başlar. Türk yetişkinler için bu düşük eşik resmi olarak kabul edilmemiştir; TEMD kılavuzu standart WHO eşiklerini (25/30) uygular. Yine de Türkiye'de TURDEP-II çalışması obezite sıklığını %35'in üzerinde göstermiş, bel çevresi taramasını birinci basamak sağlık hizmetlerinde rutin hale getirmiştir. Hesaplama aracında sonuç "fazla kilolu" çıkıyorsa bel çevresini de ölçmek anlamlıdır. Aile hekimliği muayenehanesinde bu iki ölçüm artık standart tarama protokolünün parçasıdır; obezite merkezlerine yönlendirme bu birleşik değerlendirmeyle yapılır.
Günlük kalori ihtiyacı sağlık hesaplamasının ikinci ayağıdır. BMR hesaplama aracı Mifflin-St Jeor 1990 formülünü uygular — erkek için 10×kg + 6,25×cm − 5×yaş + 5, kadın için aynı denklem ama sondaki sabit −161. Frankenfield 2005 sistematik derlemesi bu denklemin Harris-Benedict (1919) ve WHO/FAO/UNU formüllerinden daha doğru olduğunu kanıtladı; obez ve normal kilolularda %10 sapma payıyla en yakın tahmindir. BMR'yi bulduktan sonra fiziksel aktivite düzeyi (PAL) çarpanı uygulanır: sedanter 1,2, hafif aktif 1,375, orta aktif 1,55, yüksek aktif 1,725, çok yüksek 1,9. Toplam günlük enerji harcaması (TDEE) bu çarpımla bulunur ve kalori hesaplama aracında doğrudan görüntülenir. Kilo verme hedefi varsa TDEE'den günde 500-750 kcal eksiltmek haftada yaklaşık 0,5-0,75 kg sağlıklı kayıp sağlar; bu da WHO'nun hızlı diyetlere karşı uyarılarıyla uyumlu güvenli aralıktır.
WHO yetişkin BMI sınıflandırması ve sağlık riski
Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş, küresel referans olarak kullanılan eşik değerleri. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD) 2024 kılavuzu ile Sağlık Bakanlığı HSGM Obezite ve Diyabet Klinik Rehberi de aynı sınıflandırmayı esas alır.
| Sınıf | BMI Aralığı (kg/m²) | Sağlık Riski |
|---|---|---|
| Şiddetli zayıflık | < 16,0 | Çok yüksek |
| Orta zayıflık | 16,0 – 16,9 | Yüksek |
| Hafif zayıflık | 17,0 – 18,4 | Hafif |
| Normal kilo | 18,5 – 24,9 | Düşük (referans) |
| Fazla kilolu | 25,0 – 29,9 | Artmış |
| Obez (sınıf I) | 30,0 – 34,9 | Orta yüksek |
| Obez (sınıf II) | 35,0 – 39,9 | Yüksek |
| Aşırı obez (sınıf III) | ≥ 40,0 | Çok yüksek |
Sağlık araçlarının sınırı ve klinik tanıyla farkı
Hesaplama aracı tıbbi tanı yerine geçmez. BMI'si 32 çıkan birinin obezite tanısı için hekim muayenesi gerekir; eşlik eden hastalıklar (tip 2 diyabet, hipertansiyon, uyku apnesi, dislipidemi) ek tetkiklerle ortaya konur. Sağlık Bakanlığı'nın 2018/29 sayılı Obezite Merkezi Genelgesi uyarınca BMI ≥25 olan 18 yaş üstü bireyler obezite merkezlerine başvurabilir; orada endokrinolog, beslenme uzmanı ve diyetisyen ortak çalışır. Aracın işlevi bu başvuru kararı için ön farkındalık yaratmaktır. Akut karın ağrısı, göğüs sıkışması, baş dönmesi gibi belirtilerin hesaplama aracında karşılığı yoktur; bunlar acil değerlendirme gerektirir.
Gebelik haftası hesaplaması da klinik teyit gerektirir. Naegele kuralı 1830'larda Alman doğum uzmanı Franz Karl Naegele tarafından önerildi ve hâlâ uluslararası standart: son adet tarihinin (LMP) ilk gününe 280 gün eklenir, ya da pratikte 3 ay geri sayılır 7 gün eklenir 1 yıl eklenir. Bu hesap 28 günlük düzenli adet döngüsü ve 14. günde yumurtlama varsayar; düzensiz adet döngüsünde sapma birkaç güne çıkar. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) ilk trimester ultrasonun LMP'den daha doğru olduğunu, 7 günden fazla fark varsa ultrason tarihinin esas alınmasını önerir. Term gebelik 37-42 hafta arasıdır; bu aralıkta 37-38 erken, 39-40 tam, 41 geç, 42+ post-term sayılır. Sağlık hesaplama aracı tahmini doğum tarihini verir, gebelikten emin olduktan sonra doğum hekimi takibi şarttır.
Sağlık verisi 6698 sayılı KVKK'nın 6. maddesi uyarınca "özel nitelikli kişisel veri" kategorisindedir; ırk, etnik köken ve biyometrik veriyle aynı koruma rejimine tabidir. 7499 sayılı Kanun ile 12 Mart 2024'te yapılan değişiklik bu hükümleri AB Genel Veri Koruma Tüzüğü'ne (GDPR) yakınlaştırdı, 1 Haziran 2024'te yürürlüğe girdi. Ayrıca Şubat 2025'te Kişisel Verileri Koruma Kurulu "Özel Nitelikli Kişisel Verilerin İşlenmesine İlişkin Rehber"i yayımladı; çevrimiçi platformların sağlık verisi işleme yükümlülüklerini netleştirdi. Boyunu, kilonu, gebelik tarihini ya da kan basıncını çevrimiçi bir hesaplayıcıya yazdığında bu veri uçtan uca korunmalıdır. Enhesapla'da bütün sağlık hesaplamaları tarayıcının JavaScript motorunda yerel çalışır; sunucuya hiçbir girdi gönderilmez, log tutulmaz, çerez ya da analitik aracı bu verilere erişemez. Bu lokal-yalnız mimari KVKK Madde 6 yükümlülüğünün en kestirme karşılığıdır ve aynı zamanda Kişisel Sağlık Verileri Hakkında Yönetmelik (21 Haziran 2019) ile uyumludur.
Hesaplamalar arasında dolaşırken araçları zincir gibi kullanmak daha bilinçli okuma sağlar: BMI sonucunu "fazla kilolu" görüp kalori ihtiyacı aracında günlük TDEE'yi öğren, üzerine 500 kcal eksiğiyle haftada yaklaşık 0,5 kg sağlıklı kilo verme hedefini ayarla. Aynı yaklaşım gebelikte de geçerli: gebelik haftasını bulduktan sonra gebelik kilo artışı aracıyla trimester bazlı tavsiye edilen artış aralığını gör. WHO'nun ortalama kilolu gebelerde önerdiği toplam artış 11,5-16 kg'dır; obez gebelerde 5-9 kg, zayıf gebelerde 12,5-18 kg gibi aralıklar uygulanır. Tek başına bir sayı değil, sayıların birbirine bağlandığı bir okuma — sağlık hesaplama bütününde, her ölçüm bir diğeriyle anlam kazanır.
İlgili kategoriler
Diğer hesaplama kategorileri ve ilgili araçlar.
Sıkça sorulan sorular
01 Vücut kitle indeksi (BMI) nasıl hesaplanır?
BMI = kilo (kg) / boy² (m²) formülüyle hesaplanır. Örneğin 75 kg ağırlığında ve 1,72 m boyundaki bir kişinin BMI'si: 75 / (1,72 × 1,72) = 25,4. WHO sınıflandırmasına göre 25,4 'fazla kilolu' aralığındadır (25,0-29,9). Sonucun 18,5-24,9 arasında olması normal kilo aralığında olduğunu gösterir. Formül 1832'de Belçikalı matematikçi Adolphe Quetelet tarafından geliştirildi, 1972'de Ancel Keys BMI olarak yeniden adlandırdı.
02 BMI tek başına sağlık göstergesi olarak yeterli mi?
Hayır. BMI kas kütlesi ile yağ kütlesini ayırt edemez; bu yüzden sporcularda yanıltıcı yüksek, yaşlılarda yanıltıcı düşük çıkabilir. WHO ve TEMD kılavuzları BMI'yi bel çevresi, bel/kalça oranı (WHR) ve mümkünse vücut yağ yüzdesi ile birlikte değerlendirmeyi önerir. Erkekte bel çevresi 102 cm, kadında 88 cm üstü kardiyovasküler risk eşiğidir. Bel/boy oranının (WHtR) 0,5 altında kalması metabolik açıdan iyi bir göstergedir.
03 Türkiye'de Asya BMI eşikleri (23/25) geçerli mi?
WHO Western Pacific Regional Office Asya popülasyonları için 2004'te daha düşük eşikler önerdi (fazla kilolu 23'ten, obezite 25'ten başlar). Türkiye için TEMD Obezite Tanı ve Tedavi Kılavuzu 2024 standart WHO eşiklerini (25/30) kullanır; düşük Asya eşikleri Türk yetişkinler için resmi olarak benimsenmemiştir. Yine de TURDEP-II verisi Türkiye'de obezite sıklığını yüksek gösterdiği için bel çevresi taraması rutin hale getirilmiştir.
04 Günlük kalori ihtiyacı nasıl hesaplanır?
İki adımdır. Önce bazal metabolizma hızı (BMR) Mifflin-St Jeor formülüyle bulunur: erkek için 10×kg + 6,25×cm − 5×yaş + 5, kadın için aynı denklem ama sondaki sabit −161. Sonra fiziksel aktivite çarpanı (PAL) uygulanır: sedanter 1,2, hafif 1,375, orta 1,55, yüksek 1,725, çok yüksek 1,9. Toplam günlük enerji harcaması (TDEE) BMR × PAL'dir. Örneğin 30 yaşında, 70 kg, 175 cm erkek için BMR = 10×70 + 6,25×175 − 5×30 + 5 = 1.649 kcal; orta aktif için TDEE ≈ 2.556 kcal.
05 Mifflin-St Jeor ve Harris-Benedict formülleri arasındaki fark nedir?
Harris-Benedict 1919'da geliştirildi, 1984'te güncellendi; Mifflin-St Jeor 1990'da daha modern veri setiyle yayımlandı. Frankenfield ve arkadaşlarının 2005'teki sistematik derlemesi dört büyük BMR denklemini (Mifflin-St Jeor, Harris-Benedict, Owen, WHO/FAO/UNU) indirekt kalorimetri ile karşılaştırdı; Mifflin-St Jeor hem obez hem normal kilolularda %10 sapma payıyla en doğru sonucu verdi. Bugün klinik beslenme rehberlerinde Mifflin-St Jeor öncelikli denklem olarak kullanılır; Harris-Benedict tarihsel referans olarak yer alır.
06 Gebelik haftası ne zamandan itibaren sayılır?
Naegele kuralına göre gebelik son adet kanamasının ilk gününden (LMP) itibaren sayılır, gerçek dölleme tarihinden değil. Bu kabul gebelik süresini ortalama 40 hafta (280 gün) yapar. Pratik hesap: LMP tarihine 280 gün ekle, ya da LMP'den 3 ay geri sayıp 7 gün ekle ve 1 yıl ekle. Düzenli 28 günlük adet döngüsü ve 14. günde yumurtlama varsayımı altında çalışır; düzensiz döngülerde ilk trimester ultrasonu daha güvenilirdir.
07 Doğum tarihi tahmini ne kadar isabetli?
Naegele kuralı 40 haftalık tahmini doğum tarihi (EDD) verir, ama gerçek doğumların yaklaşık %4-5'i tam o gün gerçekleşir. ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists) tanımına göre 37-42 hafta arası 'term gebelik' kabul edilir: 37-38 erken, 39-40 tam, 41 geç, 42+ post-term. İlk trimester ultrasonu (özellikle 14 hafta öncesi) ±5-7 gün doğrulukla LMP'den (±7-14 gün) daha kesin sonuç verir; LMP ile 7 günden fazla farklıysa ACOG ultrason tarihini esas almayı önerir.
08 Sağlık hesaplamaları tıbbi tanı yerine geçer mi?
Hayır. Hiçbir çevrimiçi hesaplama hekim muayenesinin, laboratuvar tetkikinin ya da görüntülemenin yerini tutmaz. BMI, bel çevresi, kalori ihtiyacı ve gebelik haftası gibi göstergeler yalnızca ön farkındalık sağlar. Sağlık Bakanlığı'nın 2018/29 sayılı Obezite Merkezi Genelgesi uyarınca BMI ≥25 olan 18 yaş üstü bireyler bu merkezlere başvurabilir; karar bireysel risk değerlendirmesi yapan klinik ekiple verilir. Akut belirtilerde mutlaka hekime başvurulmalıdır.
09 Sağlık verilerim hesaplama sırasında nereye gönderiliyor?
Enhesapla'da hiçbir sağlık verisi sunucuya gönderilmez. Boy, kilo, yaş, son adet tarihi gibi tüm girdiler tarayıcının JavaScript motorunda yerel olarak işlenir; sonuç sayfa kapatıldığında kaybolur, log tutulmaz, çerezle saklanmaz. Bu yaklaşım 6698 sayılı KVKK'nın 6. maddesi (özel nitelikli kişisel veri) ve 12 Mart 2024'te yürürlüğe giren 7499 sayılı Kanun değişiklikleri çerçevesinde, sağlık verisinin işlenmesini gerektiren açık rıza veya kanuni dayanak gerektirmemek için tercih edilen mimaridir. Kişisel Sağlık Verileri Hakkında Yönetmelik (21 Haziran 2019) ile de uyumludur.
10 Çocuklar için BMI hesaplama yetişkinden farklı mı?
Evet, kritik biçimde farklı. Çocuklarda BMI sabit eşiklerle değil, yaş ve cinsiyete göre persentil eğrileriyle yorumlanır. WHO ve CDC'nin çocuk büyüme eğrileri kullanılır; aynı BMI değeri 5 yaşında bir kız çocuğunda 'fazla kilolu' iken 10 yaşında bir erkek çocuğunda 'normal' olabilir. Yetişkin BMI sınıflandırması 20 yaş ve üzeri için geçerlidir. Çocuk değerlendirmesi mutlaka çocuk hekimi tarafından persentil eğrisi üzerinden yapılır.
11 Bel çevresi mi BMI mi daha güvenilir?
İkisi farklı şey ölçer ve birlikte değerlendirilir. BMI toplam vücut kütlesini, bel çevresi karın bölgesindeki yağ birikimini (visseral yağ) gösterir. Visseral yağ tip 2 diyabet ve kardiyovasküler hastalık riski için BMI'den daha güçlü öngörücüdür. Birçok uluslararası çalışma bel/boy oranının (WHtR) 0,5 altında tutulmasını metabolik sağlık için BMI'den daha iyi gösterge sayar. TEMD ve Sağlık Bakanlığı kılavuzları birinci basamakta her ikisinin de ölçülmesini önerir.